Il-Liġi Hija Tassew l-Istess għal Kulħadd?

Minn Osservatur Politiku

Hemm mumenti meta ċittadin ma jkollux għalfejn jaqra rapport twil, janalizza liġi jew jifhem ir-regolamenti kollha biex jistaqsi mistoqsija sempliċi: il-liġi qed tiġi applikata bl-istess mod għal kulħadd?
Din il-mistoqsija tista’ tqum meta pensjonant, persuna vulnerabbli jew ċittadin ordinarju jispiċċa mmultat għal bankina, ostaklu żgħir jew ksur ta’ regola, filwaqt li fl-istess pajjiż jara żviluppi massivi, kontroversji dwar permessi, illegalitajiet li ilhom jeżistu għal snin u proġetti li jħallu impatt kbir fuq komunitajiet sħaħ jibqgħu għaddejjin.
Il-kwistjoni mhijiex jekk għandux ikun hemm liġijiet. Naturalment għandu jkun hemm. Il-kwistjoni hija jekk il-liġi hijiex qed tidher li għandha l-istess piż meta tapplika għal min m’għandux poter, flus jew influwenza, u meta tapplika għal min għandu riżorsi kbar u l-kapaċita’ li jdum snin jikkontesta, jinnegozja jew jipprova jbiddel deċiżjonijiet.
F’soċjeta’ demokratika, il-liġi għandha tkun għodda ta’ ugwaljanza. Mhux għodda li tagħti lill-bniedem komuni s-sensazzjoni li hu dejjem l-ewwel wieħed li jħallas il-prezz tagħha.
Pensjonant li jimxi fit-triq għandu dritt għal bankina sigura. Familja għandha dritt għal ambjent ordnat. Resident għandu dritt li jkun jaf li l-iżvilupp madwaru qed isir skont regoli ċari. Dawn huma kollha interessi leġittimi. Imma hemm differenza bejn infurzar ġust u infurzar li jidher selettiv.
Jekk il-Gvern għandu r-regoli dwar l-ostakli fuq il-bankini, dawn għandhom jiġu infurzati. Imma jekk għandna problema ta’ bankini, ma nistgħux nillimitaw il-konversazzjoni għal min ħalla siġġu, qsari jew xi oġġett quddiem daru.
Irridu nistaqsu wkoll għaliex tant bankini f’pajjiżna huma diġa’ inaċċessibbli, għaliex persuni b’diżabilita’, ġenituri bil-pushchairs u anzjani spiss ikollhom joħorġu fit-triq, u min hu responsabbli biex jiżgura li l-ispazju pubbliku jkun tassew għall-pubbliku.
Il-liġi għandha tkun stretta. Imma għandha tkun ukoll sensibbli. U fuq kollox, għandha tkun konsistenti.
Għax il-perċezzjoni ta’ ġustizzja ma tinqasamx skont kemm hu kbir il-każ. Għal min jirċievi multa, multa ta’ ftit mijiet ta’ ewro tista’ tkun piż kbir. Għal persuna fuq pensjoni, tista’ tfisser li trid tnaqqas minn xi ħaġa essenzjali biex tħallas.
Għalhekk, meta ċittadin jara lil dan il-pensjonant jiġi sanzjonat, u fl-istess waqt jara kontroversji kbar dwar żvilupp, permessi jew użu tal-art li jdumu snin mingħajr riżultat ċar, il-mistoqsija tiġi waħedha.
Għaliex hawnhekk il-magna tal-infurzar taħdem daqshekk malajr? U hemmhekk għaliex kollox jidher jieħu daqshekk żmien?
Din mhijiex argument kontra l-iżvilupp. Lanqas mhija argument kontra n-negozju. Malta għandha bżonn investiment u għandha bżonn ekonomija li toħloq il-ġid u x-xogħol. Imma l-iżvilupp irid iseħħ fi ħdan regoli li jirrispettaw lill-komunita’, l-ambjent, l-infrastruttura u l-kwalita’ tal-ħajja.
Meta permess ikun kontroversjali, il-proċess għandu jkun trasparenti. Meta jkun hemm illegalita’, għandha tittieħed azzjoni. Meta jkun hemm abbuż, għandu jkun hemm responsabbilta’. U jekk deċiżjoni tkun legali, il-pubbliku għandu jkun jista’ jifhem għaliex.
Dan huwa importanti għaliex ħafna drabi l-problema mhijiex biss id-deċiżjoni nnifisha. Hija l-perċezzjoni li toħloq. Jekk iċ-ċittadin ma jifhimx għaliex wieħed jiġi sanzjonat immedjatament filwaqt li każ ieħor jibqa’ għaddej għal snin, il-fiduċja fl-istituzzjonijiet tibda tonqos.
U meta tonqos il-fiduċja, anke deċiżjoni ġusta tista’ tibda tidher suspettuża. Din hija r-raġuni għaliex l-infurzar għandu jkun akkumpanjat minn trasparenza. Min ħa d-deċiżjoni? Fuq liema bażi? X’kienu r-regoli applikabbli? Kien hemm appell? Kien hemm proċess ta’ rimedju? U, fuq kollox, il-proċedura kienet l-istess għal każijiet simili?
Dawn mhumiex mistoqsijiet li għandhom jinkwetaw biss lil min ikun affettwat direttament. Huma mistoqsijiet li għandhom jinteressaw lil kull ċittadin.
Għax illum jista’ jkun pensjonant fuq bankina. Għada jista’ jkun sid ta’ dar. Wara għada jista’ jkun negozju żgħir. Il-liġi għandha tagħtina kollha l-istess garanzija: li l-istat se jittrattana skont ir-regoli, mhux skont min aħna.
Hawnhekk jidħol ukoll il-prinċipju tal-proporzjonalita’. Mhux kull ksur huwa tal-istess natura. Mhux kull każ għandu l-istess impatt. U sistema ta’ ġustizzja tajba għandha tkun kapaċi tiddistingwi bejn żball żgħir u abbuż sistematiku, bejn nuqqas amministrattiv u ħsara serja lill-komunita’.
Dan ma jfissirx li wieħed għandu jkun ’il fuq mil-liġi. Ifisser li l-liġi għandha tiġi applikata b’ġudizzju, b’konsistenza u b’rispett lejn iċ-ċirkostanzi.
Forsi l-aktar persuni li għandhom bżonn dan is-sens ta’ proporzjonalita’ huma l-anzjani. Persuna li għamlet ħajjitha taħdem, ħallset it-taxxi u l-kontribuzzjonijiet u llum tgħix fuq pensjoni ma għandhiex tħoss li l-Istat jaf isibha meta jkun hemm ksur żgħir, iżda ma jistax juri l-istess determinazzjoni meta quddiemu jkollu interessi ekonomiċi kbar.
Il-messaġġ li għandu jingħata huwa l-oppost. Il-liġi hija għal kulħadd. Il-bankina hija għal kulħadd. L-ispazju pubbliku huwa għal kulħadd. U l-protezzjoni tal-liġi għandha tkun għal kulħadd.
Jekk Malta trid tibni soċjeta’ fejn in-nies jafdaw l-istituzzjonijiet, ma jistax ikollna infurzar li jidher qawwi mal-bniedem żgħir u inqas determinat quddiem il-qawwi. Lanqas ma nistgħu naċċettaw li l-permess, id-daqs tal-proġett jew il-qawwa ekonomika ta’ min ikun involut jagħmlu differenza fil-mod kif tiġi applikata l-liġi.
Il-miżien tal-ġustizzja għandu jkun wieħed. U mhux biżżejjed li jkun wieħed fil-liġi. Għandu jidher li huwa wieħed fil-prattika. Għax il-fiduċja fil-ġustizzja ma tinbeniex biss permezz ta’ liġijiet tajbin. Tinbena meta ċ-ċittadin jara li l-istess regoli japplikaw għal kulħadd.
Meta pensjonant jiġi mmultat, għandu jkun jista’ jifhem għaliex. Meta żvilupp kbir jiġi approvat, il-pubbliku għandu jkun jista’ jifhem għaliex. Meta jkun hemm illegalita’, għandu jkun hemm azzjoni. U meta jkun hemm dubju, għandu jkun hemm trasparenza.
Għax pajjiż ġust mhux pajjiż fejn ħadd ma jiġi kkastigat. Huwa pajjiż fejn ħadd ma jkun ’il fuq mil-liġi — u ħadd ma jkun tant żgħir quddiemha li jħoss li l-liġi teżisti prinċipalment għalih. Dak huwa l-miżien li Malta għandha bżonn.