Il-verdett ta’ Fenech u l-“can of worms” li reġa’ fetaħ
Minn Osservatur Poltiku
Il-verdett fil-każ ta’ Yorgen Fenech mhux biss temm kapitlu ta’ proċeduri kriminali. Paradossalment, seta’ reġa’ fetaħ kapitlu ieħor li ħafna forsi xtaqu jibqa’ magħluq.
U forsi proprju hawn tinsab waħda mir-raġunijiet għalfejn dan il-verdett iħalli tant mistoqsijiet warajh.
Il-qorti tat verdett ta’ 8 kontra 1 li bih Yorgen Fenech ġie ddikjarat mhux ħati tal-akkużi relatati mal-qtil ta’ Daphne Caruana Galizia. Dak il-verdett għandu jiġi rispettat bħala verdett tal-ġurija. Iżda l-istess verdett ma jfissirx li l-mistoqsijiet kollha li ħarġu matul is-snin spiċċaw hemm. Anzi, ġara l-kontra.
Wieħed mill-aktar aspetti sinifikanti li segwew il-verdett huwa li l-Imħallef Edwina Grima ordnat li l-provi mogħtija fix-xhieda waqt il-proċess jintbagħtu lill-Kummissarju tal-Pulizija sabiex jiġi eżaminat jekk għandux ikun hemm proċeduri kriminali kontra terzi persuni. Il-proċeduri tal-ġuri ntbagħtu wkoll bħala parti minn inkjesti maġisterjali li għaddejjin.
Dan ifisser ħaġa waħda ċara: il-proċess spiċċa, imma l-mistoqsijiet li qamu minnu mhux neċessarjament spiċċaw. U dan huwa dak li jagħmel il-verdett daqshekk delikat għall-istabbiliment politiku.
F’dan il-kuntest, hemm ukoll element ieħor li jistħoqqlu attenzjoni: ir-riforma li l-Gvern innifsu kien ippropona dwar il-kumpilazzjoni tal-provi u l-proċedura ta’ rinviju.
Fl-2023, il-Ministeru għall-Ġustizzja ppubblika White Paper, intitolata Reform for the Compilation of Evidence and Referrals Procedure, li kellha bħala wieħed mill-għanijiet ewlenin tagħha li tirriforma l-mod kif isiru l-proċeduri tal-kumpilazzjoni fil-Qorti tal-Maġistrati. Il-proposta kienet tfittex li titbiegħed minn sistema fejn kull xhud ikollu jidher ripetutament biex jagħti x-xhieda tiegħu viva voce, u tagħmel aktar użu minn evidenza dokumentata minn qabel. L-għan kien li jitqassru l-proċeduri, jitnaqqas il-piż fuq il-qrati u jiġi evitat kemm jista’ jkun li x-xhieda jkollha terġa’ tinstema’ diversi drabi.
Din mhijiex kwistjoni teknika biss. Għax il-mod kif pajjiż jittratta l-evidenza u r-rinviji jista’ jkollu konsegwenzi importanti fuq il-mod kif investigazzjonijiet kriminali jimxu minn stadju għal ieħor.
Il-White Paper kienet tfittex, fost affarijiet oħra, li l-evidenza dokumentata jkollha rwol ħafna akbar fil-proċeduri u li jitnaqqas dak li l-Gvern stess iddeskriva bħala l-proċedura twila tal-kumpilazzjoni. F’dokumentazzjoni governattiva sussegwenti, ir-riforma ġiet deskritta bħala waħda li għandha tnaqqas b’mod sostanzjali t-tul tal-proċeduri u żżid l-użu ta’ sworn witness statements minflok xhieda orali sħiħa.
Iżda hemm ironija interessanti.
Filwaqt li s-sistema qed tiġi riveduta biex il-proċeduri jkunu aktar effiċjenti u biex l-evidenza dokumentata tkun tista’ tintuża b’mod aktar effettiv, il-każ Fenech qed juri kemm il-provi li joħorġu minn proċess kriminali jistgħu jkomplu jkollhom ħajja legali lil hinn mill-proċess oriġinali.
Għal snin sħaħ, il-każ ta’ Daphne Caruana Galizia kien marbut ma’ mistoqsijiet ferm usa’ mill-persuna ta’ Yorgen Fenech. Kien hemm mistoqsijiet dwar min kien jaf xiex, min kellu relazzjonijiet ma’ min, min seta’ kellu aċċess għal informazzjoni, u jekk kienx hemm persuni oħra li setgħu kellhom rwol dirett jew indirett f’dak li wassal għall-assassinju.
Il-proċess kriminali kien wieħed, iżda l-istorja li ħarġet minnu hija ħafna akbar. U issa, minflok ma ngħalqet, tista’ terġa’ tibda tiftaħ.
Hawnhekk tidħol ukoll l-importanza tal-proċedura ta’ rinviju. Jekk evidenza li tkun inġabret jew tkun instemgħet f’kawża kriminali toħloq suspett raġonevoli dwar persuni oħra, il-kwistjoni ma tistax tkun jekk ikunx konvenjenti politikament li dik l-evidenza tkompli tiġi investigata. Il-kwistjoni għandha tkun jekk hemmx bażi legali u fattwali biex dan isir.
Din hija r-raġuni għalfejn għandna noqogħdu attenti ħafna kif nifhmu dak li ġara. Ma jistax jingħad bħala fatt li l-Gvern jew persuni partikolari fil-Gvern għandhom x’jaqsmu ma’ xi reat li għadu mhux ippruvat kontrihom. Lanqas ma jista’ wieħed juża l-verdett biex jagħti ġudizzju politiku fuq persuni li ma ġewx mixlija.
Imma jista’ jsir argument ieħor, u dan huwa argument leġittimu: jekk mill-provi tal-ġuri joħorġu linji ġodda ta’ investigazzjoni li jwasslu għal persuni oħra, allura dawk il-linji għandhom jiġu segwiti mingħajr biża’ u mingħajr ma jingħalqu l-bibien minħabba l-konsegwenzi politiċi tagħhom.
U hawnhekk tinsab il-vera sfida għall-Gvern. Għax jekk investigazzjoni ġdida, jew l-eżami tal-provi li nstemgħu waqt il-ġuri, iwasslu għal persuni li kellhom rwol politiku, jew għal persuni li kellhom relazzjonijiet mill-qrib ma’ nies fil-poter, allura l-istorja ma tkunx aktar biss dwar Yorgen Fenech.
Tista’ terġa’ tinfirex lejn iċ-ċrieki politiċi, kummerċjali u istituzzjonali li għal snin sħaħ kienu parti mid-dibattitu pubbliku madwar dan il-każ. U dik hija l-parti li tista’ tkun partikolarment skomda.
Għax meta każ bħal dan jerġa’ jibda jħaffer fil-passat, ma tkunx taf fejn se jieqaf.
Il-verdett jista’ jkun wassal għal riżultat li ħadd ma kien qed jistenna. Iżda fl-istess waqt, il-proċess innifsu ħalla warajh ammont kbir ta’ evidenza, xhieda u allegazzjonijiet li issa jridu jiġu kkunsidrati minn dawk l-istituzzjonijiet li għandhom il-kompetenza legali li jagħmlu dan.
U proprju hawn il-White Paper tieħu dimensjoni oħra. Ir-riforma proposta ma kinitx sempliċement dwar li l-qrati jagħmlu l-istess xogħol aktar malajr. Kienet dwar bidla fil-mod kif l-evidenza tiġi ppreżentata, eżaminata u użata fil-fażi tal-kumpilazzjoni.
Dan jagħmel il-kwistjoni tal-evidenza saħansitra aktar importanti. Għax meta jkun hemm provi dokumentati, xhieda u materjal li jistgħu jindikaw lejn linji oħra ta’ investigazzjoni, l-isfida għall-istituzzjonijiet mhijiex biss li jipproċessawhom malajr. Hija li jiżguraw li xejn rilevanti ma jintilef, ma jiġi injorat jew ma jitwarrabx sempliċement għax il-każ oriġinali jkun wasal fi tmiemu.
U ma nistgħux ninsew li l-Avukat Ġenerali diġa’ appella mill-verdett. L-appell għandu jsir fuq punti legali jew irregolaritajiet gravi fil-proċeduri, u mhux sempliċement għax il-prosekuzzjoni ma taqbilx mal-evalwazzjoni tal-ġurija.
Għalhekk, hemm żewġ toroq paralleli li issa jridu jimxu. Minn naħa hemm l-appell u l-proċess ġudizzjarju. Min-naħa l-oħra hemm il-mistoqsijiet li l-istess proċess ħalla warajh u li, skont id-deċiżjoni tal-qorti, jistgħu jwasslu għal investigazzjonijiet jew proċeduri kontra terzi persuni.
U hawnhekk ma għandux ikun hemm differenza bejn min hu qawwi u min hu dgħajjef, bejn min għandu poter u min m’għandux, jew bejn min huwa qrib il-Gvern u min huwa kritiku tiegħu.
Jekk hemm evidenza, għandha tiġi investigata. Jekk m’hemmx evidenza biżżejjed, għandu jingħad hekk. Jekk hemm persuni li m’għandhom xejn x’jaqsmu, għandhom jiġu meħlusa minn kull suspett. Iżda jekk hemm persuni oħra li l-evidenza twassal għalihom, il-fatt li huma politiċi, eks politiċi, nies qrib il-poter jew nies b’influwenza ma jistax ikun ostaklu. Din hija l-essenza tal-istat tad-dritt.
U forsi huwa proprju għalhekk li dan il-verdett reġa’ fetaħ dak li bl-Ingliż insejħulu “a can of worms”.
Mhux għax il-ġurija għamlet xi ħaġa ħażina. Mhux għax il-verdett għandu jiġi injorat. U lanqas għax għandna nimlew il-vojt bl-ispekulazzjoni. Imma għax il-proċess fetaħ bibien ġodda. U meta jinfetħu bibien bħal dawn, ħadd ma jista’ jiddeċiedi minn qabel x’se jkun hemm warajhom.
Dak huwa li jista’ jagħmel dan il-mument tant skomdu għal kull min jista’ jkun affettwat minn investigazzjonijiet ġodda. Għax il-kwistjoni ma tibqax aktar jekk il-proċess kontra persuna waħda wassalx għal kundanna jew liberazzjoni. Il-mistoqsija ssir jekk il-provi kollha li ħarġu humiex se jiġu segwiti sal-aħħar, anke jekk it-traċċa twassal lejn nies oħra.
U jekk dik it-traċċa twassal lejn nies mill-passat politiku ta’ Malta, lejn uffiċjali pubbliċi, lejn nies tan-negozju jew lejn nies li kienu viċin iċ-ċentru tal-poter, allura l-istituzzjonijiet għandhom ikunu lesti jagħmlu xogħolhom.
Ma għandux ikun hemm protezzjoni politika. Ma għandux ikun hemm protezzjoni istituzzjonali. U ma għandux ikun hemm silenzju konvenjenti.
Il-qtil ta’ Daphne Caruana Galizia kien attakk fuq persuna, fuq ġurnalista u fuq il-libertà tal-espressjoni. Iżda matul is-snin sar ukoll test enormi għall-istituzzjonijiet Maltin.
U forsi l-akbar test issa mhux biss se jkun dak li jagħmlu l-istituzzjonijiet bil-verdett, iżda dak li jagħmlu bil-provi li ħarġu minnu.
Il-verdett seta’ għalaq proċess. Imma jista’ jkun li reġa’ fetaħ il-mistoqsija akbar. Min kien jaf? Min ma qalx dak li kien jaf? Min seta’ għen? Min seta’ pproteġa? U kien hemm oħrajn li kellhom rwol li għadu ma ġiex żvelat?
Dawn mhumiex mistoqsijiet li għandhom jiġu mwieġba minn politiċi, kummentaturi jew Facebook. Għandhom jiġu mwieġba permezz tal-evidenza u mill-istituzzjonijiet kompetenti.
U proprju għalhekk, ir-riforma tal-proċeduri tal-evidenza u tar-rinviji għandha tkun akkumpanjata minn prinċipju ħafna aktar importanti minn kwalunkwe effiċjenza proċedurali: li l-effiċjenza qatt ma ssir skuża biex investigazzjoni leġittima tieqaf.
Imma ħadd ma għandu dritt jagħlaq il-bieb qabel ma tinstab it-tweġiba. Għax jekk il-verdett reġa’ fetaħ il-“can of worms”, l-agħar ħaġa li jista’ jagħmel pajjiżna issa hija li jipprova jerġa’ jagħlaqha malajr.
Il-verità m’għandhiex tibża’ mill-mistoqsijiet. U l-istituzzjonijiet li verament jemmnu fl-istat tad-dritt lanqas m’għandhom jibżgħu.