Il-Maltempata Harry

Minn Osservatur Politiku

Wara l-maltempata Harry, pajjiżna għal darb’oħra sab ruħu jħares lejn il-ħsarat, lejn it-tbatija ta’ negozji u familji, u lejn il-ħtieġa ta’ solidarjeta’ nazzjonali. F’mumenti bħal dawn, l-istat ikollu rwol kruċjali li jintervjeni b’miżuri ta’ għajnuna ġusti, trasparenti u effettivi sabiex dawk li sofrew telf minħabba ċirkostanzi straordinarji jkunu jistgħu jerġgħu jqumu fuq saqajhom.

Iżda hemm prinċipju li ma jistax jiġi kompromess: il-flus pubbliċi ma jistgħux u m’għandhom qatt jintużaw biex jappoġġjaw, jiffinanzjaw jew jippremjaw operazzjonijiet illegali.

Dan mhuwiex argument ta’ insensittivita’. Lanqas mhu argument kontra l-għajnuna. Huwa argument favur l-istat tad-dritt, favur l-ugwaljanza quddiem il-liġi, u favur rispett lejn dawk in-negozji u ċ-ċittadini li jimxu mar-regoli kuljum.

Meta sseħħ maltempata qawwija bħal Harry, il-ħsara ma tagħmilx distinzjoni bejn min hu konformi u min le. Il-baħar ma jagħżilx jekk strutturi humiex b’permess jew mingħajru. Iżda l-istat għandu jagħmel dik id-distinzjoni. Għax inkella nkunu qed nibagħtu messaġġ perikoluż: li l-legalita’ hija opzjonali, u li fl-aħħar mill-aħħar kulħadd jiġi trattat l-istess, irrispettivament minn jekk obdiex il-liġi jew le.

Hemm differenza kbira bejn li tgħin lil min ġarrab ħsara minħabba forza maġġuri, u li tħallas minn flus il-poplu biex tirkupra investiment li qatt ma kellu jsir għax kien ibbażat fuq illegalita’.

Il-flus pubbliċi huma ġenerati mit-taxxi ta’ kulħadd: tal-ħaddiem, tal-pensjonant, tan-negozjant li jħallas il-liċenzji u l-permessi tiegħu, tal-familji li jimxu mar-regoli. Dawn il-flus għandhom jintużaw b’sens ta’ responsabbilta’ morali u legali. Kull ewro li jmur biex isostni struttura illegali huwa ewro li ma jmurx lejn min verament jistħoqqlu.

Barra minn hekk, jekk l-istat jagħżel li jikkumpensa jew jgħin operaturi li kienu qed joperaw barra mil-liġi, ikun qed joħloq precedent perikoluż. Jekk illum nagħlqu għajnejna għal illegalita’ għax kien hemm maltempata, x’ser nagħmlu għada meta jkun hemm kriżi oħra? X’ser jgħidu dawk li għal snin sħaħ investew ħin u flus biex jiżguraw li kollox ikun skont ir-regolamenti?

Il-kwistjoni hija wkoll waħda ta’ ġustizzja kompetittiva. Negozju li jopera legalment jaffaċċja spejjeż: permessi, konformita’ ma’ standards, spejjeż ambjentali, spezzjonijiet u kontrolli. Min jopera illegalment ħafna drabi jevita dawn l-ispejjeż. Jekk imbagħad, meta jinqala’ dannu, dan l-istess operatur jirċievi għajnuna pubblika bħallikieku kien konformi, inkunu qed inpoġġu lil min jimxi mar-regoli f’pożizzjoni ta’ żvantaġġ doppju.

Ma nistgħux ninjoraw ukoll l-aspett ambjentali u ta’ ippjanar. F’pajjiż żgħir u dens bħal tagħna, il-liġijiet tal-ippjanar u tal-użu tal-art mhumiex kapriċċ burokratiku. Huma għodda biex nipproteġu l-ispazju komuni, il-kosta tagħna, u s-sigurta’ pubblika. Strutturi illegali, speċjalment f’żoni sensittivi, ħafna drabi jkunu r-riżultat ta’ mentalita’ li tqis l-interess privat ogħla mill-ġid komuni.

Jekk l-istat jintervjeni biex jiffinanzja r-rikostruzzjoni ta’ tali strutturi, ikun qed jimmina s-sistema kollha ta’ infurzar. L-awtoritajiet jitilfu l-awtorita’ morali tagħhom biex jinfurzaw it-tneħħija ta’ strutturi illegali oħra. Għax kif tista’ tgħid lil wieħed li għandu jħott, meta lil ieħor għintu biex jerġa’ jibni?

Naturalment, dan ma jfissirx li għandna nkunu bla qalb. Jista’ jkun hemm każijiet fejn il-ħaddiema impjegati f’dawn l-operazzjonijiet ma kellhom l-ebda kontroll fuq l-legalita’ tal-istruttura. F’dawn iċ-ċirkostanzi, l-istat jista’ u għandu jħares lejn miżuri li jappoġġjaw lill-ħaddiema direttament, mhux lill-operatur li kiser il-liġi. L-għajnuna tista’ tkun indirizzata lejn il-persuni, mhux lejn l-istruttura illegali.
Il-prinċipju għandu jkun ċar: għajnuna pubblika għandha tkun marbuta ma’ konformita’ mal-liġi. Dan mhux biss kwistjoni ta’ politika tajba, iżda ta’ rispett lejn l-istat tad-dritt. Pajjiż li jibda jagħmel eċċezzjonijiet skont il-konvenjenza jispiċċa jiddgħajjef il-fiduċja taċ-ċittadini fl-istituzzjonijiet.

Fiduċja li, ejja nkunu onesti, diġa’ ġarrbet daqqiet mhux żgħar f’dawn l-aħħar snin.

Hemm ukoll dimensjoni fiskali. Ir-riżorsi tal-istat mhumiex infiniti. Kull intervent ta’ għajnuna għandu jiġi evalwat fid-dawl tal-prijoritajiet nazzjonali: is-saħħa, l-edukazzjoni, l-infrastruttura, il-protezzjoni soċjali. F’kuntest fejn il-pressjonijiet fuq il-finanzi pubbliċi huma reali, l-għażliet iridu jkunu responsabbli u difensibbli quddiem il-poplu.
Jekk il-gvern jagħżel li jestendi skemi ta’ għajnuna mingħajr ma jagħmel verifika serja tal-legalita’ tal-operazzjonijiet affettwati, ikun qed jiftaħ il-bieb għal abbużi. Ikun qed joħloq sistema fejn min jieħu riskju illegali jaf li, f’każ ta’ problema, il-piż jista’ jiġi soċjalizzat u mqassam fuq il-kontribwenti kollha.

Dan ma jistax ikun il-mudell tagħna.

Il-maltempata Harry għandha tkun mument ta’ riflessjoni mhux biss dwar ir-reżiljenza infrastrutturali tagħna, iżda wkoll dwar ir-reżiljenza istituzzjonali tagħna. Nistgħu nkunu pajjiż li jgħin lil min hu fil-bżonn, u fl-istess ħin pajjiż li jħares il-liġi b’mod konsistenti u imparzjali.

Il-messaġġ għandu jkun wieħed ċar u mingħajr ambigwita’: min jimxi mar-regoli jista’ jistenna li l-istat ikun warajh f’mumenti ta’ kriżi. Min jagħżel li jinjorahom ma jistax jistenna li l-istess stat jiġi jsalvah mill-konsegwenzi tar-riskji li ħa.

Din mhix pożizzjoni estremista. Hija pożizzjoni ta’ prinċipju. U l-prinċipji huma l-pedament ta’ kull demokrazija b’saħħitha.

Il-kwistjoni tmur lil hinn mill-maltempata Harry. Tmiss mal-kultura ta’ kif inħarsu lejn il-liġi u lejn il-ġid komuni. Jekk irridu pajjiż fejn kulħadd iħoss li r-regoli japplikaw bl-istess mod għal kulħadd, irridu nibdew billi nżommu sod f’mumenti diffiċli.

Il-flus pubbliċi għandhom ikunu strument ta’ solidarjeta’ u ġustizzja, mhux ta’ kompromess mal-illegalita’. Jekk ninsew dan il-prinċipju, inkunu qed innaqqru l-pedamenti stess tas-soċjeta’ tagħna.